nepal life

नेवाः स्कूल व नेवाः मचा साहित्य व संगीत छय्लाबुला

थौंकन्हय्या ई धैगु झी नेवाःत कतः भाय् ल्हायेगुलि निख्खर जुइधुंकूगु ई खः । कर्किया संस्कृति नालाः कायेगुलि माहिर जुइधुंकूपिं खः । थः मचातसें कर्किया भाय् ल्हातकि गर्व तायेकीगु ई जुयाच्वंगु इलय् नेवाः संस्कृति–तजिलजि, नेवाः म्ये–संगीतलिसें भाषाय् नुगः क्वसायेकेत थाकुइ धुंकूगु ई खः । तर झी नेवाःत छधी छप्पं जुयाः हाकनं थःगु म्हसीका ब्वयेगु नितिं थुगु नेवाः संस्कृति–तजिलजि, संगीत, भाषा स्यनेगु व सयेके बिइगु ज्याया नितिं बृहत्त अभियान न्ह्याकाः पलाः छित धाःसा थ्व सम्भव दु, हाकनं झी, झी जुया म्वायेफइ ।

–रिजु श्रेष्ठ

प्रिन्सिपल, हलिं नेवाः इंग्लिस स्कूल, थक्वाः–येँ

नेपाः देय्या अस्तित्व थौंतक नं ल्यंकातःपिं नेवाःत, मल्लकालीन स्वर्णयुगया न्ह्यलुवाःपिं खः । उगु मल्लकालीन इलय् नेवाः भाय्यात नेपालभाषा धाइगु खः, आःतक नं नेपालभाषा हे जुयाच्वंगु दु, कन्हय् नं जुया हे च्वनी । मल्लकालीन इलय् थ्वहे नेपालभाषा नेवाः भाय् नेपाःया राष्ट्रिय भाषा जुयाच्वंगु ई खः । उगु इलय् सांस्कृतिक ख्यःया लिसें संगीत ख्यःया नं अतिकं तीव्ररुपं विकास जूगु ई खः । सांस्कृतिक सम्पदालिसें संगीत, साहित्य, देश विकासलिसें सामाजिक, धार्मिक ख्यःया उत्थान जूगु हुनिं हे उगु मल्लकालयात ‘स्वर्ण युग’ धकाः धायेगु याःगु खः । उगु युगया ज्वलन्त दसू आःतक नं ल्यं दनि, नेपाःया थीथी लागाया सांस्कृतिक, धार्मिक सम्पदालिसें संगीत ख्यःया म्वानाच्वंगु दाफा संगीत ।

थौंकन्हय् उगु सम्पदात बुलुहुँ न्हनाः वनाच्वंगु दु, दाफा संगीत बुलुहुँ तनाः वनाच्वंगु दु । थौंकन्हय्या पुस्तां नेवाः भाय्लिसें नेवाः संगीत, सांस्कृतिक सम्पदा इत्यादी ख्यःयात बेवास्ता यानाः कर्किया हलंज्वलं कःघायेगु यानाः वयाच्वंगु दु । समग्रलय् धायेगु खःसा अस्तित्वविहीन जुइगु अवस्थाय् थ्यने धुंकूगु दु ।

थ्वहे स्थितियात दुनुगलंनिसें वाःचायेकाः देय्या थीथी थाय्या न्ह्यलुवाःपिन्सं थःगु भाषा, थःगु कला–संस्कृति, थःगु सम्पदा इत्यादी ख्यः धैगु थःगु म्हसीका खः धैगु तायेकाः व उगु म्हसीका कन्हय्या पुस्तायात नं ल्यंकाः तयेमाःगु अतिकं मदयेकं मगाःगु पलाः खः धैगु भाःपिया मचांनिसें थःगु भाषा नेपालभाषा लिसें कला–संस्कृति तजिलजि ख्यः स्यनेगु व सयेकेगु नितिं नेवाः ब्वनेकुथित चायेकेगु पलाः न्ह्याकाः हःगु झीसं खनाच्वना ।

थुकिया ज्वलन्त दसू जगतसुन्दर ब्वनेकुथि, मोर्डन नेवाः इंग्लिस स्कूलयात कायेछिं । जगतसुन्दर ब्वनेकुथि दकले पुलांगु नेपालभाषाया माध्यमं ब्वंकीगु स्कूल खःसा थुगु स्कूलं एसएलसी परीक्षाय् तकं ब्वति कयाच्वंगु दु । अथेहे, मोर्डन नेवाः इंग्लिस स्कूल झिदँ मयाये धुंकल पलिस्था जूगु । उगु स्कूलय् यूकेजी तकया तगिं दु । उगु स्कूलं ब्वनाः वंपिं विद्यार्थीपिन्सं आः नकतिनि जक एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण याःगु नं दु ।

अथेहे, नेपालभाषाया माध्यमं ब्वंकीगु ब्वनेकुथि हलिं नेवाः गुथिं संचालनय् थक्वाःया हःगु हलिं नेवाः इंग्लिस स्कूल थनि प्यदँ न्ह्यः पलिस्था जूगु खः । आः हाकनं उगु हे गुथिं ल्हुति–बालाजुया नयाँबजारय् नं हलिं नेवाः इंग्लिस स्कूलया कचा कथं हलिं नेवाः इंग्लिस प्रि–स्कूल चायेकीगु जूगु दु । स्वनिगलय् नेपालभाषा माध्यमं ब्वंकीगु नेवाः स्कूलत थीथी थासय् दु । गथेकि ख्वप नेवाः इंग्लिस स्कूल ख्वप, किपू नेवाः इंग्लिस स्कूल किपू, भास्तिपुर नेवाः इंग्लिस स्कूल बलम्बु, थेच्व नेवाः इंग्लिस स्कूल थेच्व, काठमाडौं नेवाः किन्डरगार्डेन येँ, यल नेवाः किन्डरगार्डेन यल, लुभू नेवाः स्कूल इत्यादी खः ।

खय्तला थौंकन्हय् थीथी ब्वनेकुथि नेपालभाषा विषय तयाः ब्वंकेगु परम्परा नं न्ह्यानाच्वंगु दु । थ्व परम्परा न्हापा स्वीदँ स्वीन्यादँ न्ह्यः नेपालभाषा विषय छगू ऐच्छिक विषय कथं ब्वने दइगु प्रावधान तयातःगु खः । दथुइ सरकारं नेपालभाषा विषययात लिकाःगु खःसा आः हाकनं बुलुहुँ न्ह्याःगु दु ।

नेपालभाषा विषय सकल ब्वनेकुथिइ ब्वंकेगु व्यवस्थाया नितिं नेवाः ख्यःया सचेत सम्बन्धित निकाय दकले न्हापां न्ह्यचिले माःसा सरकारं नं थुगु भाषाया इतिहास थुइकाः थाय् बिइमाःगु थौंया नितान्त आवश्यकता खः । थुकिं नेवाः ख्यःया सरोकारवालापिन्सं च्यूताः ततं पलाः न्ह्याका वने हे माः ।

झीसं थन खँ ल्हाये त्यनागु नेवाः स्कूल व नेवाः मचाम्ये छ्यलाबुलाया विषयस खः । आः झी थुगु पक्षपाखे दुवालेगु पाखे वने ।

नेवाः स्कूललिसे नेवाः मचा संगीतया नं उलि हे ला व लुसिया स्वापूथें हे दु । मचातय्त नुगलय् थिइगु हे संगीत खः । खय्तला झी नेवाःत संगीत ख्यलय् चीमिपिं मखु, आपालं हे तःमिपिं खः । न्हापांनिसें हे झी नेवाःतय्गु जनजीवनय् मचातय्गु नितिं थीथी लोक म्येत, लोरी इत्यादी सिर्जना यानातःगु दु । अले उगु हे लोकम्येत व लोरीथें जाःगु श्लोकत दुथ्याकाः मचातय्गु पाठ्यक्रम सफूया रुपं पिथना नं तःगु दु व नेवाः स्कूलय् उगु सफूत पाठ्यक्रम सफूया रुपं ब्वंकेगु व ब्वंका नं च्वंगु दु । तर सम्बन्धित निकाय नं उगु सफू मचातय्त गुकथं प्रभावकारी ढंगं ब्वंकेगु धैगु खँय् योजनाबद्ध कथं नियमावली दयेकातःगु खनेमदुथें च्वं । उकिं थुगु पक्षय् ध्यान तयाः न्ह्यचिल धाःसा स्यनीपिं व सयेकीपिन्सं अःपुक स्यनेफइगु व सयेकेफइगुलि निगू मत खनेमदु । छाय् धाःसा नेवाः ख्यलय् आपालं मचा सफूत पिदनाः च्वंगु दु । आपालं नेवाः लोकम्ये व श्लोकत दु मचातय्गु नितिं । सायद नेवाः पूर्खापिनिगु थुज्वःगु स्तरीय सिर्जना मेमेगु भाषा–जातिय ख्यलय् दइ हे मखु व दहे मदु जुइ । उकिं थौं हे झीसं थुगु पक्षयात वाःचायेकाः थौंकन्हय्या मचाखाचापिन्त स्यनाः सयेके बियाः छ्यलाबुलाय् हयेफत धाःसा कन्हय्या सन्ततिपिनिगु नितिं नं ल्यनाच्वनी ।

उगु सफू दुनेया सिर्जनात लय्बद्ध रुपं उपिं मचातसें याउँक हे नालेफइगु ‘क्याची’ लय् कथंया दु । तर स्यनीपिं शिक्षक÷शिक्षिकापिंके उगु सिर्जनाया लय् मवयाः स्यनेत समस्या नं जुयाच्वंगु दु धैगु गुनासो दु । थुगु समस्यायात सम्बन्धित निकाय नं ध्यानय् तयाः एकरुपता हयेमाःगु आवश्यक खनेदु । थथे एकरुपता हयेगु ज्याय् कार्यान्वयन जुल धाःसा फुक्क नेवाः स्कूलय् थःगु म्हसीकालिसें नेवाः ख्यःया उत्थानय् छपलाः न्ह्यःने लाःगु झीसं भाःपिइ फइ ।

झी नेवाः न्ह्यलुवाःपिनिगु कमजोरीं यानाः हे झी व झी आःया पुस्ताया मचातसें खस भाषाया माया मतिनाया छाडा संगीतयात कःघानाः थीथी ब्वनेकुथिइ छ्यलाबुलाय् हयाच्वंगु दु । उकियात हे तारिफ यायेगु यानाः वयाच्वंगु दु । थ्व ला छगू झी नेवाःत सरकारपाखें भाषिक अधिकार कायेगुलि ल्यूने लाःगुलिं व नेवाः न्ह्यलुवाःपिनिगु कमजोरीं यानाः पक्कां हे खत । तर आःया हाथ्या धैगु मुक्कं नेवाः भाषाया माध्यमं ब्वंकीगु स्कूलतसें थःगु मौलिकता जाःगु सिर्जनायात मचातय्त गुकथं स्यनेगु व सयेके बिइगु धैगु खँय् गहनरुपं पलाः न्ह्याकेमाःगु परिस्थिति ब्वलनाच्वंगु दु । थुकिया नितिं सम्बन्धित निकाय नं विशेष पहल याये हे माःगु थौंकन्हय्या परिस्थितिया हाथ्याया विषय जुयाच्वंगु दु । लिपिबद्ध ढंगं यंके हे माःगु परिस्थिति ब्वलंगु दु । थुगु समस्याया समाधान जुइ हे माः व याये हे माः धैगु नेवाः ब्वनेकुथिलिसे सम्बन्धित सरोकारवाला व नेवाः ख्यःया आह्वान खः, थुकिया कार्यान्वयन यायेगु ज्या धैगु सम्बन्धित निकायया खः ।

मचा साहित्यया खँ ल्हायेबलय्, नेवाः ख्यःया अग्रजपिं हनेबहःपिं जगतसुन्दर मल्ल, सिद्धिदास महाजु, चित्तधर हृदय, योगवीर सिंह कसाःलिसें आपालं नेपालभाषाया साहित्यकारपिन्सं मचा साहित्ययात विशेष ध्यानय् तयाः मचा साहित्य सिर्जना यायेगु पलाः न्ह्याकादीगु खनेदु व वय्कःपिन्सं मचातय्त थःगु मांभासं सकतां ख्यः स्यनेगु–सयेके बिइमा धकाः धायेगु यानाः झाःगु दु । खय्तला धायेगु खःसा थुकथं सयेकेगु मचातय्गु नैसर्गिक अधिकार हे खः ।

थौंकन्हय्या मचा साहित्य व संगीतया विषयस खँ न्ह्यथने बलय् जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठं मचा साहित्य संगीत ख्यलय् आपालं योगदान यानादीगु दु । जनकवि श्रेष्ठया च्वसां पिदंगु मचा म्येचाः ‘चुलिचिया चंचं’ तःदँ न्ह्यः हे पिदंगु खः । उगु मचा म्येचाः दुने मचातय्गु नितिं आपालं शिक्षामूलक व ज्ञानबद्र्धक लिसें मचाय्गु न्ह्याइपुगु ख्यःया साहित्यिक मानसिकता दुथ्याकाः तःगु अनुभव झीसँ कायेफु ।

उगु म्येचाः दुनेया ‘हे माकः जंगली माकः’, ‘पुलुपुलु गेरा क्वाक्वां वा’, ‘तापलय् वनाच्वंम्ह जिम्बाः कन्हय् लिहाँ वइ’, ‘चुखंचा चिरचिर बखुँचा भुरभुर’, ‘कुने सु वल धाप्लां ख्याः’ म्येया लिसेलिसें मेमेगु इत्यादी म्येत आपालं लोकंह्वाःगु दु व मचातय्गु मानसपटलय् भेलेपुइत ताःलाःगु दु ।

थुगु म्येचाः दुनेया म्येत थौंकन्हय्या नेवाः स्कूलतसें छ्यलाबुलाय् हयाः मचातय्त स्यनेगु व हुलाप्याखंया माध्यमय् नं दुथ्याकेगु यात धाःसा अवश्य नं छगू संगीत ख्यःया उत्थान अले मेखे मचातय्गु न्ह्यबसा म्ये जुइत ताःलाइगुलि निगू मत मदु । थ्व धैगु नेपालभाषा ख्यःया हे विकासया छपलाः न्ह्यचिलेगु स्वाभाविक व वास्तविकताया लँपु खः ,

अथेहे, जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठया याकः च्वसाय् हे मनराजा नकःमिया याकः संगीतय् थीथी म्येहालामिपिनिगु सः दुथ्याःगु मचा म्येचाः ‘नानु’ नं बजारय् वःगु दु । थुगु म्येचाः दुनेया म्येत नं आपालं हे च्वछाये बहः जू । मचातय्गु नितिं मचा दर्शनया म्येत थुगु म्येचाः दुने दुथ्याकातःगु दु । थुगु म्येचाः दुनेया म्येत नं नेवाः ब्वनेकुथिं मचातय्गु नितिं छ्यलाबुलाय् हल धाःसा छगू तँसा कथं जुइ धैगु तायेका ।

नेपालभाषा संगीत ख्यलय् मचा म्येया सवालय् म्येच्वमि गणेश अपारया याकः च्वसाय् व गोविन्द ह्यूमतया याकः लसय् ‘कतांमरिचा’ नांया म्येचाः नं पिदंगु दु । थुगु म्येचाः दुने नं आपालं मचातय्गु नुगलय् थीगु मचा म्येत दुथ्याकातःगु दु । थुगु म्येचा दुनेया ‘जिमिथाय् नं दु हवाइजहाज पाजुं हयाब्यूगु’, ‘ताय्तिति वा पुता ताय्तिति वा’ म्येत आपालं लोकं ह्वाः । आः थौंकन्हय् नेवाः स्कूलत बुलुहुँ चालाः च्वंगु इलय् थुगु म्येचाः दुनेया म्येत नं मचातय्त स्यनेगु व सयेके बिइगु लिसें हुलाप्याखं स्यनेगु यात धाःसा मचातसें न्हूगु सांगितिक सवाः कायेखनीसा नेपालभाषा संगीत ख्यःया सिर्जनात नं जगेर्ना जुइ धकाः धायेछिं ।

नेपालभाषा ख्यलय् मचा संगीत व साहित्य ख्यलय् मचाकवि कथं नं नांजाःम्ह लोककवि राजभाई जकःमिया नां नं न्ह्यःने वइ । वय्कलं नं छुं छुं मचा साहित्यया सफूलिसें मचाम्येत पिथनादीगु दु । भाजु जकःमिया आपालं मचा म्येत नं ‘क्याची’ जूगु अनुभव मचातय्सं याःगु दुसा वय्कःया आपालं म्येत सन्देशमूलक व ज्ञानबद्र्धक जू । फुक्क नेवाः ब्वनेकुथिं मचाकवि लोककवि राजभाई जकःमिया म्येत छ्यलेगु यात धाःसा मचातय्गु नितिं बांलाःगु व न्ह्याइपुगु पक्ष जुइगुलि निगू मत मदु ।

खय्तला, नेपालभाषाया थीथी म्येचाः दुने थीथी फुटकर नेवाः मचाम्येत पिदंगु खनेदु । गथेकि, हरिशरण साय्मिया संगीतय् न्हसला साय्मिया सलय् ‘कतांमरि छम्ह हयाब्यू यःमां’ हरिशरण साय्मिया संगीतय् ललेन्द्र शाक्यया च्वसाय् व न्हसला साय्मिया हे सलय् ‘ब्यू रे ब्यू जितः यःमां नेपालभाषा स्येनाब्यू’, शान्तराज शाक्यया च्वसाय् व संगीतय् ‘तुमला भावा तुमला भावा तसकं बांलाः’ इत्यादी इत्यादी म्येत नं बजारय् वःगु दु ।

नेवाः ब्वनेकुथितसें आःतक गुलि नं पिदंगु नेपालभाषाया मचा म्येत गन दु मालाः थःपिनिगु ब्वनेकुथिया मचातय्त स्यनेगु व सयेकेगु ज्याय् न्ह्यचिल धाःसा वय्कः सर्जकपिन्त नं न्याय जुइगु तायेका व ब्वनेकुथियात न लबः जुइगु जु हे जुल । थुकिया नितिं ब्वनेकुथि जक न्ह्यचिलां मगाः । थुकिया नितिं नेवाः ख्यःया न्ह्यलुवाःपिं लिसें नेपालभाषा शिक्षासम्बन्धी च्यूताः दुपिं सरोकारवाला पक्षं वाःचायेकेमाःगु खनेदु । वय्कःपिन्सं नेवाः ब्वनेकुथिया सम्बन्धित पक्षलिसे सहकार्यया लकस ब्वलंकाः छगू अभियान कथं थुगु पक्षयात कःघायेगुलि कुतःया पलाः न्ह्याकल धाःसा अवश्यं सुथां ला हे लाइगु खँय् दुविधा मदुथें च्वं ।

थुलि जक मखु कि थौंकन्हय् मदयेक मगाःगु धैगु न्ह्यवसा हे इन्टरनेट जुइधुंकल । इन्टरनेटया माध्यमय् थौंकन्हय् यूट्युब नं न्ह्यःने लाःगु माध्यम खः । झी सचेत सम्बन्धित नेवाःतसें नं नेवाः मचा म्ये–संगीत यूट्युबय् तयेमाःगु नितान्त आवश्यक जुइधुंकल । थथे नेवाः मचा संगीत इन्टरनेटया माध्यमं नं स्वयेगु व न्यनेदइगु लकस चूलात धाःसा अवश्यं नं झी नेवाः मचातसें थःगु मांभाय्या संगीतयात कः घाये हे घाइ, अभिभावकपिन्सं नं थः मचातय्त नेवाः संगीत सयेकेगु, न्यनेगु व सयेके बिइगु लकस चूलाकाः बिल धाःसा अवश्यं नेवाः मचा संगीतप्रति नेवाः मचात नं प्रेरित जुइगुलि निगू मत मदु ।

थौंकन्हय्या ई धैगु झी नेवाःत कतः भाय् ल्हायेगुलि निख्खर जुइधुंकूगु ई खः । कर्किया संस्कृति नालाः कायेगुलि माहिर जुइधुंकूपिं खः । थः मचातसें कर्किया भाय् ल्हातकि गर्व तायेकीगु ई जुयाच्वंगु इलय् नेवाः संस्कृति–तजिलजि, नेवाः म्ये–संगीतलिसें भाषाय् नुगः क्वसायेकेत थाकुइ धुंकूगु ई खः । तर झी नेवाःत छधी छप्पं जुयाः हाकनं थःगु म्हसीका ब्वयेगु नितिं थुगु नेवाः संस्कृति–तजिलजि, संगीत, भाषा स्यनेगु व सयेके बिइगु ज्याया नितिं बृहत्त अभियान न्ह्याकाः पलाः छित धाःसा थ्व सम्भव दु, हाकनं झी, झी जुया म्वायेफइ । थःगु म्हसीका ल्यंकेगु ज्याय् सुथांलाक्क पलाः छीफइ । थुकि तःधंगु भूमिका धैगु हे नेवाः न्ह्यलुवाःतय्गु पहलकदमी कुतः, सरोकारवाला पक्षया योजनाबद्ध अभियानलिसें झी नेवाः व नेवाः अभिभावकपिनिगु नुगः क्वसायेकेगु व थः नेवाः जुयागुया गर्व यायेगु हे खः ।

नेवाः ब्वनेकुथि संचालकपिन्सं नं पुलांगु व न्हूगु नेवाः मचा म्ये–संगीत मात्तुमालाः थःपिनिगु ब्वनेकुथिया मचातय्गु नितिं छ्लाबुलाय् हयेगु कुतः यायेमाः । वय्कःपिन्सं नं नेवाः ख्यःया च्यूतामि, न्ह्यलुवाःलिसें नेवाः शिक्षा सम्बन्धित सरोकारवाला पक्षलिसे सहकार्य यायेगु पलाः ल्ह्वनेगुलि कुतः यायेमाः । अझ गुलि नं नेवाः ब्वनेकुथित दु, व फुक्क ब्वनेकुथितसें थुगु मचा म्ये–संगीतयात छ्यलाबुलाय् हयेगु नितिं एकरुपताया योजना दयेकेमाः । सकल नेवाः ब्वनेकुथि छधी छप्पं जुयाः थः विद्यार्थीपिनिगु मानसिक व अतिरिक्त क्रियाकलापया विकासया लिसेलिसें नेवाः मचा साहित्य, संगीत ख्यःया नं विकास यायेगु आज्जु ज्वनाः पलाः छिनाः वनेमाःगु थौंया मदयेकं मगाःगु आवश्यकता कथं जुइधुंकूगु परिस्थिति ब्वलनाच्वंगु दु । थुकी सम्बन्धित पक्षं ध्यान बिइ हे माः । मखुसा थःगु मौलिक व नेपालभाषा ख्यःया संगीत तनावनीगुलि निश्चित सम्भावना ब्वलने धुंकल व गैरनेवाः व पाश्चात्य साहित्य संगीतं थाय् कयाच्वंगु इलय् कन्हय् थःगु साहित्य व संगीतपाखें झी नेवाः मचात अनभिज्ञ जुयाः थःगु म्हसीकापाखें तापानाः ‘थः कतः कतः थः’ जुयाः म्वाये मालीगु परिस्थिति ब्वलनीगु अवस्था वयाच्वंगु दु । झीसं इलय् हे न्ह्यलं चायेकाः थौंनिसें हे पलाः न्ह्याके ।

।। सुभाय् । जय् मांभाय् ।।