nepal life

नेवाः भ्वय्या महिमा

सुवर्ण शाक्य –
 संस्कृतिया ‘भोजन’ खँग्वःया अर्थ नयेगु, नकेगु, नसा, पोषण, शारीरिक मानसिक पथ्य व परिकार खः । भोजनथें तुं भोजया अर्थ नसा हे खः गुगु कि साःगु भिंगु प्वाः जायेक नयेगु । नेवाः भासय् ‘च’ व ‘ज’ ल्यूने वःगु खँग्वःया ‘च’ व ‘ज’या थासय् ‘य्’ वइगु ब्याकरणगत नियम दु । गथेकि ‘ग्वाच’या ‘ग्वाय्’, ‘म्ह्याच’या ‘म्ह्याय्’ व ‘म्हच’या ‘म्हय्’ । अथे हे ‘बनज’या ‘बनय्’ जूथें ‘भोज’या ‘भोय्’ जूगु खः । नेवाःभाय्या खँग्वलय् ‘ओ’ व ‘व’ नितां छ्यः । गथेकि ‘खँग्वः– खँगो’, ‘क्वथा–कोथा’ । अथेहे ‘भोय्’या ‘भ्वय्’ नं जू । ‘भ्वय्’ धायेबलय् नखःचखःलिसे व पुजाआजा अले ब्याः–ब्रतबन्ध आदि संस्कार विधिनाप स्वानाः छ्याला यंकाच्वंगु दु । न्हिन्हिं नसा नयेबलय् जा नयेगु, बजि नयेगु, तुच्चा यायेगु, ज्यःनां यायेगु, बेलि यायेगु, दिगू यायेगु धयाच्वना धाःसा गुथिगन्ना, नखःचखः व मेमेगु विशेषविधि ब्यवहारया ज्याखँय् भ्वय् नयेगु याइ । भ्वय् धायेबलय् ल्वसाघासा ल्वयेक तःजिकथं ज्वरय् यानाः नयेगु धयागु जूवः । नेवाःभ्वजय् नजक नये दयां मगाः, सवाः जक काये दयां मगाः, पथ्य व शिष्टता यानां नापं कःघानाः यंकातःगु दु । थ्व हे शिष्टता दुगुलिं हे दुःखय् नं सुखय् नं भ्वय् नयेगु यानातःगु खः । शिष्टताया दुने न्ह्याबलें विधि व नियम दयाच्वनी । नेवाः विधिइ आध्यात्मिक व भौतिक निताकथंया विधि  हनातःगु दु । भ्वय् धायेवं कि क्वाःघासा निं लुमनावइ । छता छता घासा छम्ह छम्ह द्यःया गुनया प्रतीक व छता छता क्वालय् भौतिक स्वाद पथ्यया बिचाः यानातःगु दु । द्यःया गुनया प्रतीक धयागु आचार ब्यवहारया विभिन्न अंगत खः । ल्वहँया ग्वारायात स्वां सिन्हः तिकाः ध्वँध्वां भागि यायेगुजक द्यः मखु । थथे भागि याःजुइगु भक्तिया चरमसीमा खः, अले उकिं ब्वलंगु अन्धभक्ति खः । थौंकन्हय् अन्धभक्तिया खँ पाखे सोचय् यायेमाःगु दु, थ्व बिस्कं खँ जुल । भ्वय् ननं स्वभाव भिंकायंकेगु धाथेंगु द्यःयात कःधायेगु खः । थुकीया हे प्रतीकता नेवाःभ्वजय् दु ।
भ्वय् नये सकसियां यः । भ्वय् नयेगु चाःलाःवलकि भ्वय् नयेन्ह्यः हे मन चंचं धायेधुंकिइ । भ्वय्या न्ह्यः हे भ्वय्या ई झसझस लुमनी । नेवाःतय् भ्वय् यःगु आःजक मखु न्हापांनिसें खः । आः नयेत्वने यःगुलिंजक भ्वय् यःगु जूसा न्हापा तिसा–वसः व क्वाःघासाया थीथी सवालं मन सालीगु खः । थौंकन्हय्यापिंसं न्हापाया भ्वय्या गुन अवगुन व तालबात मसिइधुंकल । स्यूपिसं नं उकथं भ्वय् नकेगु मयाये धुंकल । थौंकन्हय्यापिं भ्वय् धायेबलय् नसाय् जक केन्द्रीत जू । छुं भचा मनोरञ्जनय् नं केन्द्रीत जुइगु ल्यंदनि । अय्सां मनोरञ्जनया तरिका नं पायेधुंकल ।
नेवाःभ्वय् धायेबलय् ई–ब्यः, नसा–त्वँसा, तिसा–वसः, ल्वसा–घासा, थाय्–बाय्, सिन्हः–क्वखा व द्यः–देवीतकं पाः । षोडशकर्मविधि यायेबलय्या मचाबू–ब्यंकुसांनिसें श्राद्ध तिथि यायेगु तकंया दुने जुइगु कय्तापुजा–बरेछुइगु, इही–बाह्राःतयेगु, ब्याः–पय्न्हबिइगु, मचाजंक्व–बुराजंक्व, पुजा–आजा, गुथि–गन्नाबलय् छगू विधिपतिं नसा–त्वँसा, तिसा छता नि छता पाः मचाबु ब्यंकेबलय् नइगु ईदाइचा मेबलय् दइमखु, श्राद्ध व तिथिया अचार न्ह्यागु भ्वजय्सं दइमखु । अथे हे ब्याः व पय्न्हबियाभ्वय्या क्वाःत हे फरक । गुथि–गन्नाबलय्या नसा–त्वँसा हे फरक । मचाजंक्व व बुह्राजंक्वया क्वाःघासा हे फरक । द्यःपतिया पुजाआजाया घासा नं अथे हे फरक । थौंकन्हय् भ्वय् नइपिसं न्ह्याबलें हे आलुछ्वंया पंचक्वाः व पाउँक्वाः दये हे माःथें भाःपाः च्वनी । थेथे मखु । छ्याल्ला, बुल्ला, हिंला, पंला, हँय्ला, छ्वय्ला, कचिला व पुकाला आदि क्वाःत भ्वय् स्वयाःजक दयेकीगु खः । अथे हे भुति, कय्गू, सिंपु, पःमाय् आदि बूबःक्वाः, पाछाइ, तुकं, चसूमिच, काउलि आदि तरकारि व तुसि, लैं, सिनामुनि आदि अचार नं भ्वय्या प्रकृति स्वयाः नयेगु नकेगु याइगु खः । ततःधंगु ब्याःया पस्ताःभ्वय् आदिइ पाउँक्वाः दइमखु, मुकं सुखूगु छ्वंक्वाः नकी । अथे हे आलु तुसि, फसि नं स्वया स्वयाःजक हे तइ । गुथिगन्नाया भ्वजय् ह्याउँथ्वँ, अजिथ्वँ, कताथ्वँ आदि त्वँसा नं अथे हे पाः । लैं, तु, कय्गू आदि सिसाबुसा तयेगुली नं उलि हे पाः । गुगुं भ्वजय् ला नये त्वने धुंकाः तां तां मरि थयेकाछ्वयेमाःगु नं दु । थथे घासाघुसु व नसा त्वँसाया गुन पाःगु मसिया थौंया नेवाःत सवालं द्यानावनाच्वंगु दु । तिसा व वसः नं भ्वय्पतिं पाः । उकिं हे न्हापा अजिपिनि सन्हू जायेक वसः दयां नं लं मदु, पर्सि मदु धकाः हालाजुइ । गुगुं वसःला छकः दयेके धुनेवं छ्वासय् वायेततकं गाः छाय्कि उथकंया वसतं पुनेगु जूगुलिं गुगुं वसः छजुं हे गाःगु खः । सिन्हः तिइबलय् नं भ्वय्पतिकंया सिन्हः व क्वखा पाः । अझ भ्वय् वनेगु ईतकं पाः । सिइभ्वय् व लय्ताभ्वय् पाःथें पाः । भ्वजं नेवाःजातिया जातपतिकं क्वाःघासा पाःगु खँ अझ नं सीदनि । भ्वय् नेवाः जनजीनया परिचायक खः । सामाजिक विविधता व जातीय एकताया प्रतिक जुयाच्वंगु भ्वय्यात नेवाःतसें म्वय्म्वय्थ्यानाः यःयःथे लाःलाःथे नयेगु व नकेगु यायेधुंकल । थुकीया द्वपं परिस्थितियात ब्यूसांतबि नेवाः धकाः गौरव ताइपिंसं थुगु खँय् बिचाः यायेमाः ।
थौंकन्हय् भ्वय् नये यःपिं सकलें सकलें खः । भ्वय्या पहः पाकेगुलिइ धाःसा अप्वःसिया ध्यान वनाच्वंगु दु । क्वाःघासा म्हो यायेगु, थःत यःयःगु घासा तयेगु, यःयःथाय् च्वनाः यःयःथे हालाः सनाः नयेगु याये यःपिं सुधारवादी छखलः दु धाःसा नेवाःपहः हे मजिल पाश्चात्य तालं बफे भ्वय् यायेमाः धकाः तथाकथित सभ्य धायेके माःपिं सुधारवादी छखलः दु । मेगु छखलः हाकनं क्वाःघासाजक पुलांतालं जोरय् यानाः मेगु मेकथं हे परिचय बिइपिं दु । थ्व फुक सुधारया नामय् वःगु न्हूपहः खः । ईनापं सुधार नं जुइमाःगु खँ समाज थूपिं सुयां नं निगू मत जुइ मखु, अय्सां गुलितक गुकथं सुधार यायेगु धयागुली दुग्यंक बिचाः छता यायेमाः, थुकथंया बिचाः याःगु धाःसा गनं खनेमदु । बिचाः धयागु नं स्यूम्ह, थूम्ह व अनुभवं जाःम्हसिके जक वइ । बिषयबस्तु हे मथूपिसं बिचाः याःसां व अवास्तविक जूवनी । मनूत सःस्यूम्ह धायेवं सकतां बिषयय् सकतां स्यूम्ह थूम्ह जुइमखु । इन्जिनियर न्ह्याक्व सःस्यूम्ह गनय् जूसां ल्वय् व वासःया खँय् डाक्टरंथें सीमखु । अले डाक्टर नं सःस्यूम्हय् गनय् जुल धायेवं इन्जिनियरं थें लँ, तां व छेँ दयेकेगु खँय् वइके ज्ञां दइमखु । उकिं नेवाःसंस्कृति व भ्वजय् नं सुइतं मयल मछिन धकाः भाःपिइवं उज्वःपिं मछिं तायेकूपिसं ब्यूगु सुझाव व बिचाः नेवाःतय्गु लागि पाय्छि जुइमखु । सुधार धयागु थःगु जातीया पहः मन्हंक न्हूगु पहः दुथ्याकेगुली कुंखिने मफयेक मचायेक बुलुहुं छिंकायंकेगु खः । नेवाःभ्वय्यात महीताःपिं नेवाःत हे जुयाच्वंगु दु । नेवाःभ्वय् बांलाः धकाः नेवाः मखुपिसं धाःगु खँयात ह्वब्वायेत धाःगु खः धाइपिं नं दु । अथे ला नेवाःपन तंकाः नेवाःतय्त कुचा थलेत नेवाःभ्वय् असभ्यगु भ्वय् धाइपिं नं मदुगु मखु । भ्वय् असभ्य लाकी ईनापं न्ह्याये मसःगु असभ्य खः झीसं बिचाः याये माःगु दु । थःगुपनया शिक्षा बिइपाखें न्ह्यचिले माःगु दु । च्वछायेगु व कुंखिनेगु मतलब मखु, ल्वयेक छिंक ब्यवहारय् थः जुयाः च्वने सयेके माःगु दु, च्वने फयेके माःगु दु । ल्हाःतिइ घाः लायेवं ल्हाःहे त्वाः ल्हानाछ्वयेगु बृद्धिमानी जुइमखु, उपचार यायेगु बुद्धिमानी जुइ ।नेवाःपहःया भ्वय्यात कयाः न्ह्यःनें खंकथं धायेबलय् झ्वःछुनाः, फेतुनाः, लप्तेय् घासा व सलिखय् अय्लाःथ्वँ तयाः नये त्वने यायेगु खः । छुं भचा हुनि सीदयावःगु दु । थौंकन्हय्या वसः व पुँसां मुलमतिं थ्यानाः फेतुनाः नये छिंकथंया मखुत । मेचय् फेतुइमाःगु मिजंतय् पाइँतथेंयाःगु वसः व जरि भरय् यानातःगु काचाकुचु जुइके मज्यूगु अले फेतुइबलय् प्यंपा खनेदइगु मिनि स्कटथेंयाःगु मिस्तय्गु वसः जूगुलिं यानाः फेतुनाः भ्वय् नये मछिंगु जूगु दु । अथे हे फेतुइबलय् लासा मखसे प्यनय् हे न्वइथकंया सुखू जूगुलिं नं भ्वय् नयेबलय् मछिनावल धाःसा फेतुइमाःगु सुखुलिइ हे न्हुयाः फोहोर यानाबिइगु जूगुलिं नं उलि हे बाधा जूगु दु । हाकनं यक्व पाहाँपिं छथासं तया नेकेगु चकंगु थाय् मदुगु व भ्वय् नकिबलय् सफा सुघरगु थाय् मदुगु नं छगू बाधा हे जूगु दु । ताउत पियाच्वने मालाः ई सितिकं वनीगु, क्वाःघासा जोरय् याये सःपिं सयाः नके सःपिं मदुगु, थलबल यक्व माःगु, नसा घासा मनसे सितिकं वंक वांछ्वयाबिइगु, नुसिकीपिं व चिप मुनीपिं मदइगु, घासा ताया लागि बजारय् न्याये मदइगु, जोरजाम याइबलय् सफा मजुइगु, जोरजाम यायेगु माःगु कुइँ खासिथें याःगु बस्तु मदइगु, भ्वय् ननं हे मस्त न्ह्यःवयेकीगु व तःन्हु न्ह्वंनिसें लिमलाः फमलाः ज्या सनेमालिगु आदि नं नेवाःभ्वय्या बाधकतत्व खनेदयाच्वंगु खः ।
च्वय् न्ह्थनाकथं बाधकया रुपय् खंकागु खँत समस्या खः नेवाःभ्वय्या लागि तर तःधंगु समस्या खः कधाः धाःसा धायेमज्यू । उकीयात सुधार यायेगु ब्यवस्थाय् भर परय् जुइ । इच्छा दःसा उपाय दु धाःथें उज्वःगु मछिंपहः हतय् यायेगु उपाय दु । ईब्यःयात कःघानाः, बहाःबही, ननि चुकयात छ्यलाः, नसा त्वँसा, घासा आदियात उपलब्ध यायेगु व मेमेगु खँय् ब्यवस्थित यायेगु उपाय यक्वं दु । थुगु खँय् थःगु धयागु भावना कयाः नेपाःया नेवाः जुयाः बिचाः यायोमाःगु खनेदु ।
नेवाःपहः ल्यंके माःगु खः धयागु भाःपिउसा थःगुपनयात ल्यंकातये फइ । फेतुनाः भ्वय् नयेबलय् पुलांगु पनलसिवयेकाः छिंक वसतं पुनेगुया विकास जुइफु । जरि दुगुथें याःगु दां दक्व तूगु वसतं पुनाः चीमिपिंत मछिंकाबिइगु तालबालय् सुधार वयेफु । सुखूथें याःगु लासाय् नायूकथं व सफाकथं छ्यलेगुली प्रगति जुयावयेफु । सफा सुघर जुगु बानि बांलाक ब्वलनेफु । बहाःबही, लाछि–ननि, चुक सार्वजनिकरुपं सुरक्षित जुइफु । कर्मकाण्डी पुरोहितपिं नं बांलाक थूपिं, सःपिं, स्यूगुपिं जुयाः न्ह्यचिलेमाःगु परिस्थिति वयाः सुधारात्मकरुपं कर्मकाण्ड हनेगु बानि ब्वलनेफु । नेवाःपहःया पुलांगु तिसा–वसः, नसा–घासा, व बसजाः आदिया नां ल्यनाः भाषाया संरक्षण जुयाच्वनीगु जुल । थुकिं हे थँजि हनेगु व पाहांयात सत्कार सम्मान यायेगु शिष्टाचार थुलं च्वनी । नेवाःपहः मखुगु पाश्चात्य बाजं व सलं न्हाय्पंया पिलि गुइगु व भ्वय्या दथुइ दथुइ छ्यं प्यंजक संकाः प्याखं हुइगुथें याःगु ल्याय्म्हल्यासेतय्गु बानी ब्वमलनेफु ।
    फसि मयःम्हसिनं फसिक्वाः मतयेकीगु व बूबः मयःम्हसिनं भुतिक्वाः, सिंपुक्वाः मतयेकीकथंया सुधारयात सुधार धाइमखु । थःगु पहः ब्वलंकेत इलं मब्यूगु ज्याखँयात मचायेक हिलाः न्हूधाः यायेगुयात सुधार धाइ । उकिं सुधारया लागि पलाः न्हयाकेबलय् न्हापां भ्वासिचायाः अप्वः यानाः हःगु आर्थिक भारत क्वबिइ माःकथंया ब्यवहारयात निं सुधार यायेमाः ।